The Power of the Female Voice

Een door mannen gedomineerde kunst, waar vrouwen langzaam hun stem laten horen

Al jaren werken we samen met muzikanten uit Mongolië en omstreken, met een duidelijke focus op keelzang. We geven maandelijks workshops keelzang en boventoonzang, vaak samen met Mongoolse docenten en muzikanten. Maar eerlijk is eerlijk: bijna altijd zijn dat mannen! En dat is opvallend, want de opkomst bij onze activiteiten is meestal heel mooi in balans: mannen én vrouwen zijn nieuwsgierig, enthousiast en geraakt door deze kunst. Toch kregen we al jaren telkens dezelfde vraag: “Kunnen vrouwen eigenlijk ook keelzang goed beheersen?”

Die vraag bleef hangen. En hoe vaker we hem kregen, hoe meer ik dacht: ik moet hier iets mee doen. Iets specifieks. Iets dat het vrouwelijke perspectief binnen deze traditie zichtbaar maakt.

Zolzaya, vrouwelijke keelzanger uit Mongolië

Al jaren volgde ik online een muzikante uit Mongolië: Zolzaya Damba. Ze is geboren in Chandmani, een klein dorp in de provincie Khovd in West-Mongolië. Chandmani wordt niet voor niets vaak “de wieg van de Mongoolse keelzang” genoemd: opvallend veel invloedrijke keelzangers zijn daar geboren en hebben daar de kunst geleerd.

In januari 2025 maakte ik een afspraak met Zolzaya in Ulaanbaatar. Dat was bijzonder: na jaren online contact ontmoetten we elkaar toen pas voor het eerst in het echt. Ze vertelde dat ze het mooi zou vinden om ooit naar Europa te komen, om haar verhaal en muziek te delen. En zo ontstond, langzaam maar zeker, een project dat al jaren in mijn hoofd rondzweefde.

Keelzang is krachtig. Iedereen ervaart het anders, maar bijna niemand hoort het zonder iets te voelen. Het is een kunst die letterlijk resoneert: in je lichaam en in je adem. En tegelijk is het ook een traditie die historisch gezien heel sterk door mannen wordt gedragen. Maar zangeressen als Zolzaya bewijzen dat vrouwen deze kunst óók kunnen beheersen: en op een eigen, krachtige manier kunnen dragen. Zo noemde ik dit project: The Power of the Female Voice.

Het doel was voor ons helder:

Een muzikant uit Mongolië, die nog nooit in Europa was geweest, uitnodigen om haar verhaal en kunst te delen.
Mensen inspireren met haar reis als vrouwelijke keelzanger in een wereld die lang vooral mannelijk was.
En het project mooi vastleggen in foto’s en video, zodat ook een groter internationaal, online publiek kan meegenieten.

Enkele maanden later werd het plan concreet. Januari 2026 werd het moment waarop Zolzaya voor het eerst naar Europa zou komen.

Een lastige start

Het project begon niet zonder slag of stoot. Het idee zat dan wel in mijn hoofd, maar het moest natuurlijk gerealiseerd worden in samenwerking met mijn vrouw, Saran. En eerlijk gezegd: Saran zag het in eerste instantie niet direct zitten. Een onbekende muzikant uitnodigen naar Europa en daar een tour en serie events omheen bouwen is niet alleen veel werk: het is ook een financieel risico.

Maar ik voelde aan alles: dit móét gebeuren. En alsof het nog niet uitdagend genoeg was, brak in de week dat Zolzaya zou arriveren een ongekende sneeuwstorm uit in delen van Europa. Oók in Nederland. En dat juist nadat ik Zolzaya eerder nog had geantwoord op haar vraag “hebben jullie veel sneeuw in de winter?” met: “Nou, eigenlijk maar heel zeldzaam!”.

Tja… In de nacht van 9 januari reed ik van Groningen naar Frankfurt Airport (500 km), soms met maar 25 km/u over de snelweg, terwijl code rood werd afgegeven. Een spannende start! Saran bleef deze dagen thuis achter, om voor de kinderen én onze dieren te zorgen.

Zwitserland – het eerste deel van het project

Voor het eerste deel huurden we de locatie van Henosis in Romainmôtier (Zwitserland). Dat is ook de plek waar we in augustus 2025 het eerste Europese Keelzang Festival en Competitie organiseerden. Een magische locatie, en perfect voor een dag-lange lezing, demonstratie en workshop op 10 januari. Het was al een klein wonder dat we überhaupt konden vliegen. In de week van onze vlucht waren er naar verluidt zo’n 1000 vluchten vanaf Amsterdam Schiphol Airport geannuleerd. Maar precies op onze reisdag was het weer rustig genoeg, en konden we met een gerust hart het vliegtuig instappen!

De dag begon met een introductie door Zolzaya. Ze vertelde haar verhaal en de uitdagingen die ze heeft doorgemaakt om deze kunst te leren. Ze volgde een vierjarige studie in Ulaanbaatar in een klas vol jongens: 30 jongens, en zij was de enige vrouw! Dat is niet zomaar “bijzonder”; dat is een vorm van doorzetten die je in alles voelt wat ze vertelt en zingt.

Tijdens die presentatie liet ze ook beelden zien van invloedrijke keelzangers uit hetzelfde dorp, zoals D. Sundui en T. Ganbold: pioniers die in de jaren ’70 keelzang mee de wereld in brachten, op internationale podia in o.a. Korea, Japan, China, en later ook bijvoorbeeld Finland. Het raakte haar zichtbaar om die beelden hier in Europa te laten zien, juist omdat zij nu zélf die stap maakte: voor het eerst haar verhaal delen in Europa.

Ik voelde dat ook. Ik snapte haar emotionele reactie heel goed. Je ziet dan ineens hoe groot die lijn is: generaties die de weg openen, en iemand als Zolzaya die daar nu haar eigen plek in inneemt.

Later demonstreerde ze alle instrumenten die zij beheerst: Morin Khuur (paardenhoofdviool), Ikel, mondharp, Tsuur (fluit), Tovshuur en de Altai Harp, en ook liet ze allerlei keelzangtechnieken horen en uitleggen. Daarna ging ze natuurlijk met de deelnemers aan de slag om de basisprincipes van Mongoolse keelzang te oefenen.

En ik onderschatte die dag… een beetje

Op een dag als deze besefte ik ineens: alle taken landen bij mij. Ontvangst van gasten, zaal klaarmaken, technologie checken (tv/laptop/presentatie), vertalen en assisteren, tussendoor boodschappen doen, lunch en diner regelen voor 25 mensen, in de keuken staan terwijl het programma doorloopt… en dan ook nog alle kleine vragen, onduidelijkheden, praktische dingen, én zorgen dat Zolzaya zich gesteund voelt. Normaal doe ik dezetaken samen met Saran, maar in dit geval was het gewoonweg niet mogelijk om dit deel van de tour samen te doen.

Gelukkig kreeg ik ook wat hulp van de eigenaren van Henosis: Lucas en zijn vriendin Lea. Na twee dagen Romainmôtier keerden we terug naar Nederland: met de trein naar Genève, en vandaar weer vliegen naar Amsterdam.

Nederland – het tweede deel van het project

In augustus 2025 organiseerden Saran en ik onze eerste Mongoolse muziek retraite in Nederland, op een prachtige 19e-eeuwse boerderij van Romantische Rijksmonumenten in Ter Wupping (Groningen), midden in de natuur. Voor dit project leek het me bijzonder om daar een winterretraite te doen: met Zolzaya als docent. En met alleen vrouwelijke deelnemers!

Van 12 tot 15 januari werkten we vier dagen met 10 deelnemers. En wat voor groep: deelnemers uit de Verenigde Staten, Zweden, Noorwegen, België, Duitsland, Tsjechië en Nederland. Dat laat meteen zien hoe keelzang werkt: mensen die elkaar niet kennen, maar zich toch direct verbonden voelen door iets dat dieper gaat dan “muziek”. Ook dit deel was niet eenvoudig. Het extreme weer vroeg veel logistiek: mensen ophalen bij stations, heen en weer rijden, en ja... ook letterlijk vastzitten in sneeuw. Maar we wonen in het platteland, en er is altijd wel iemand die je eruit trekt, haha!

Een warme start, en daarna: aan het werk

Na een heerlijk diner, bereid door Saran en onze vriendin Myadag, openden Zolzaya en ik de retraite met een korte presentatie over Mongoolse keelzang en het doel van deze dagen. Daarna liet Zolzaya haar muzikale talent horen in de warme woonkamer van de boerderij. De rest van de avond was vrij, en de volgende dag gingen we echt aan de slag. Saran en Myadag draaiden achter de schermen de motor van de retraite: ontbijt, lunch, diner, snacks. Want een retraite zonder goed eten bestaat niet: het is echt een cruciaal onderdeel van de sfeer en het “je thuis voelen”.

Zolzaya als docent: sterk en passievol

Deelnemers merkten al snel: Zolzaya is een sterke docent. Ze pusht je om door te gaan. En ze doet dat niet alleen met oefeningen, maar ook met haar verhaal. Toen ze vroeger vertelde dat ze keelzanger wilde worden, was er aanvankelijk weinig support. Haar twee oudere broers vonden dat ze misschien beter iets anders kon kiezen. Haar moeder steunde haar wél, en dat was een sleutelmoment. Vervolgens moest ze jaren doorzetten op de universiteit, omringd door jongemannen en mannelijke docenten. Ze vertelde dat het ook een tijd was van doorzetten en veel huilen. En toch zegt ze nu: “Ik ben blij dat ik dat heb doorgemaakt, anders stond ik hier nu niet.” Dat inspireerde verschillende deelnemers enorm.

De boerderij is prachtig: veel slaapkamers, allemaal met eigen badkamer en toilet, een fijne eetzaal, en als kers op de taart: de oude schuur is omgebouwd tot wellness met sauna, hot tub en zwembad. Deelnemers konden op elk moment even opladen.

Net als bij eerdere retreats hadden we Jade, professioneel yoga docente, gevraagd om een rustige sessie te begeleiden. Ook Saran, Zolzaya en ik genoten daarvan: en dat was nodig, want keelzang workshops vragen echt iets van lichaam en geest. We deden daarnaast ook sessies rondom de basis van de Morin Khuur, om de traditie niet alleen “met de stem”, maar ook via het instrument te beleven.

En dan ineens zijn vier dagen voorbij. Tijdens het afscheidsdiner deelden we ervaringen. Voor Saran en mij was het een heel mooi moment om te horen wat we hoopten: dat deelnemers echt iets unieks hadden meegemaakt: iets dat je niet zomaar ergens anders vindt. En we weten: zij nemen dit mee, en geven het op hun manier ook weer door!

Finland – het derde deel van het project

Na Nederland reisden we door naar Finland. Samen met Sauli Heikkilä, mede-oprichter van de Finse Keelzang Associatie, organiseerden we op zaterdag 17 januari een solo concert voor Zolzaya in Helsinki, en op 18 januari een workshop.

Zolzaya vertelde dat ze hier best zenuwachtig voor was. En dat begrijp ik: een solo optreden is al intens, en als vrouwelijke keelzanger moet je soms net iets anders doseren. Daarom bouwden we een programma waarin ik tussen liederen door iets kon vertellen, zodat het optreden minder “non-stop” zou zijn; en zodat het publiek ook meer context kreeg.

Sauli: een archief vol keelzanggeschiedenis

Sauli ontving ons op het vliegveld. Misschien wel een van de leukste mensen die ik ken: sociaal, vriendelijk, easy-going. We lunchten samen, en in zijn huis liet hij ons een boekwerk zien: een archief met krantenknipsels, posters, kaarten, projecten : tientallen jaren geschiedenis. Hij richtte ook het Tuvanse ensemble Cedip Tur op, beheert nog steeds het Finse keelzangmagazine Höömei, en schreef onder andere het boek Kiehtova Kurkkulaulu.

Het concert in Caisa

In Kulttuurikeskus Caisa maakten we alles klaar. Soundcheck ging goed, en toen was het zover. Het concert was een succes. Het publiek was zichtbaar geraakt. Na afloop zei een vrouw tegen ons: “Het mooiste optreden dat ik in mijn leven gezien heb.” Sauli kreeg later ook een sms van iemand: “Zolzaya’s stem bracht tranen in mijn ogen, zo mooi.”

En ja… dat is precies wat ik bedoelde met The Power of the Female Voice. Sauli zei zelf later ook nog: “Het was nog beter dan verwacht.” En toen vroeg Zolzaya aan hem waarom hij eigenlijk vertrouwen had om dit met ons te organiseren, terwijl hij haar muziek alleen van korte online fragmenten kende. Sauli lachte: “Rowan zei dat je goed was, dus daar heb ik blind op vertrouwd!”

De volgende dag was de workshop: vier uur werken aan de basisprincipes. Wederom een geslaagde middag met hele leuke deelnemers.

Die avond zaten we bij Sauli thuis: en ja, in een Fins huis hoort natuurlijk een sauna. Daar, met z'n tweeën in de sauna, spraken Sauli en ik verder over toekomstplannen. En dat is misschien wel het belangrijkste: dit project ging niet alleen om “nu”, maar ook om deuren openen voor later.

Terug thuis – de afsluiting met een huiskamerconcert

Als laatste deel van het project organiseerden we een huiskamerconcert bij ons thuis. We bouwden de woonkamer om tot een intieme setting en vroegen onze goede vrienden Yesun en zijn vrouw Khulan om samen met Zolzaya op te treden.

Het mooiste was: muzikanten die elkaar nooit eerder ontmoetten, zetten met een paar uur oefenen samen een compleet concert neer. Dat zegt alles over hun ervaring en talent. De reacties waren opnieuw prachtig. Een man zei na afloop: “Ik zat met tranen in mijn ogen te luisteren.” Een ander zei: “Ik heb nog nooit vrouwelijke keelzang gehoord. Het is krachtig, maar ook zacht en vrouwelijk. Ik vind dit eigenlijk nóg mooier dan mannelijke keelzang!”

Een bijzonder einde, voor een bijzonder project

Heel erg bedankt aan iedereen die dit mogelijk maakte en die vertrouwen had in dit project. Dit is onze grote passie, en ik hoop dit nog heel veel vaker te mogen organiseren. Gaandeweg leer ik ook steeds meer, en zal het langzaam maar zeker steeds beter en beter worden.

Saran, mijn vrouw: die me steunt en assisteert zoals geen ander dat kan.
Sauli Heikkilä (Finse Keelzang Associatie): geweldige man en goede vriend; hopelijk doen we nog veel meer projecten samen.
Lucas Vertesi (Henosis): collega en goede vriend in Zwitserland.
Myadag: onze goede vriendin, die Saran op geweldige wijze assisteerde tijdens de retraite.
Association for the Development of Mongolian Women in Europe, en Da Sa, voor het helpen organiseren van een Mongools-Franse vertaler: Oti Gerber-Jumdaan tijdens de dag in Romainmôtier.
En natuurlijk: Zolzaya, die onze uitnodiging accepteerde om haar verhaal en muziek voor het allereerst in Europa te delen.

Dit project was weer een project waarin we onze missie stap voor stap realiseren; het delen van bijzondere cultuur en muziek uit Mongolië in Nederland en Europa. We willen steeds meer samenwerken met muzikanten uit Mongolië. Dus houd ons in de gaten!

Foto Impressie Deel 1: Zwitersland